Piše: Edin Čusto
Fjord Cristiana Mungiua počinje se pejzažom koji djeluje gotovo preširok za ljudsku raspravu. U jednom sjevernonorveškom fjordskom gradiću, visoke planine nadvijaju se nad dolinama i obalama do kojih sunčeva svjetlost jedva dopire, sputana podjednako geografijom koliko i kratkim danima tog podneblja. U tu hladnu, gotovo netaknutu ljepotu iz Rumunije dolazi porodica Gheorghiu: rumunski otac Mihai (Sebastian Stan), norveška majka Lisbet (Renate Reinsve) i njihovo petero djece. Oni su posvećeni kršćani koji svoju djecu odgajaju uz strogu religijsku disciplinu domorodnu rumunskom društvu. Njihova kćerka Elia (Vanessa Ceban) i sin Emmanuel (Jonathan Ciprian Breazu) tinejdžeri su koji nemaju telefone. Ne slušaju modernu muziku. S početka, nakon što izgrdi Eliu, Mihai joj s ozbiljnošću poznatom mnogim očevima imigrantima kaže: „Moraš naučiti priznati kada nisi u pravu.“ To je rečenica koja će mu se kasnije vratiti poput bumeranga.
Fjord; režija: Christian Mungiu; uloge: Sebastian Stan, Renate Reinsve, Jonathan Ciprian Breazu, Vanessa Ceban; 2026.
IMDb rejting: 8.2/10
Rotten Tomatoes rejting: 89%
Njihove komšije, Mats (Markus Tønseth) i Mia Halberg (Lisa Carlehed), žive prema potpuno drugačijem sistemu vrijednosti. Matsova kćerka Noora (Henrikke Lund-Olsen), iz njegovog prvog braka, pripada istoj generaciji kao Elia i Emmanuel, ali nosi ožiljke jedne druge vrste odrastanja. Njena sloboda je moderna, digitalna i permisivna, ali je nije zaštitila od psihološke boli. Vodeći svoje nove vršnjake kroz obližnju luku, Noora prijeti da će prerezati vene ako ne uđu s njom na brod – i potom to zaista učini.
Mungiu donosi dramu koja siječe na obje strane. Kada Elia dođe u školu s modricama, Gheorghiuovi bivaju prijavljeni socijalnoj službi, a pitanje roditeljstva prerasta u pitanje zakona, asimilacije i državne moći. Ono što počinje kao priča o porodici imigranata koja se prilagođava novoj zemlji pretvara se u sudsku dramu. Ipak, Mungiu odbija laka zadovoljstva sudske presude. Svi završavaju na optuženičkoj klupi od roditelja, države, religije, sekularnog liberalizama pa i samih nas gledaoca.
Sudska sala, s pogledom na more i prozorima od poda do plafona, gotovo da nema nikakvog smisla kao sudnica. Ipak, postaje prostor u kojem riječi koje zvuče slično otkrivaju provalije među sobom. Disciplina, zlostavljanje, sloboda, zaštita, vjera, autonomija – svaki od tih pojmova mijenja značenje zavisno od toga ko govori. Komšinica Mia, koja postaje pravna zastupnica porodice, predstavlja najuvjerljivije moralno prisustvo filma. Carlehed je igra s izuzetnom suzdržanošću, smještajući je u krhki centar između dvije strane koje pokušava razumjeti bez odricanja od vlastitih uvjerenja. U filmu razapetom između religijskog konzervativizma i progresivne sekularne vlasti, ona postaje rijedak lik koji sluša, a da pritom ne sklizne u neutralnost.
Mungiujev pogled kreće se između džinovskog i jedva vidljivog. Pokazuje nam lavinu, i grad koji na njen prizor jedva reaguje. Istovremeno pokazuje modricu na dječijim leđima i oko nje gradi čitavu društvenu, pravnu i filozofsku krizu. Sugestija je jasna: ljudi su trgovci značenjem, ali se valuta mijenja od mjesta do mjesta. Ono što jedna kultura smatra disciplinom, druga čita kao nasilje. Ono što jedan roditelj naziva slobodom, drugi vidi kao zanemarivanje.
Jasno je vidljivo da je rumunjski reditelj neobmanut idejom jedinstvene, ujedinjene Evrope. Gheorghiuovi dolaze u Norvešku samo da bi otkrili da i evropski identitet ima svoje hijerarhije. Tu su vicevi o vampirima, pogrešno izgovorena imena i suptilna hijerarhija između Istoka i Zapada, između onih koji se udobno uklapaju u liberalnu sliku kontinenta i onih kojima je pripadnost dopuštena uz određene uslove. Mungiu je oduvijek bio osjetljiv na institucije i nasilje skriveno unutar procedura, ali ovdje dodatno širi kadar. Fjord postaje film o Evropi kao ideji koja zvuči plemenito sve dok ljudi iz njenih navodno jednakih dijelova ne budu prisiljeni živjeti pod pretpostavkama jedni drugih.
Povremeno kroz sav taj led odzvanjaju satirične note. Pojavljuju se službenici rumunske ambasade, Mihai se okreće društvenim mrežama, a američka retorika o vjerskoj slobodi ulazi u film gotovo apsurdnom snagom. Mungiu previše dobro poznaje taj teren da bi mu pristupio naivno. On vidi koliko brzo iskreno uvjerenje može postati performans, koliko brzo porodična kriza može biti progutana većim ideološkim ratovima. Fjord dolazi u trenutku kada mnoge snage unutar Evrope pokušavaju učvrstiti kršćanski identitet kontinenta, često objavljujući rat liberalizmu dok istovremeno posuđuju njegov jezik prava. Izazov je razumjeti tu kontradikciju bez njenog pojednostavljivanja.
Stan i Reinsve, oboje nominovani za Oscara za prethodne uloge, daju u najbolju ruku prigušene izvedbe, te im nije dopušten raspon koji njihova prisutnost obećava. Mihai i Lisbet manje su prostor za glumačku bravuru, a više tačke pritiska unutar Mungiujevog argumenta. Ta suzdržanost jeste odbranjiva, ali ostavlja dijelove porodice emocionalno neosvijetljenima. Sistemi oko njih imaju prioritet nauštrb psihološke katarze.
Ipak, Fjord treba prepoznati zbog svoje neurednosti. I to je kompliment. Mungiu ne razrješava sukob između religijske i progresivne slobode, niti se pretvara da su obje strane jednake po pitanju moći ili štete. Umjesto toga postavlja teža pitanja. Kada sloboda jedne osobe počinje nanositi štetu drugoj? Postoji li suštinska razlika između šamara i udarca rukom? Treba li svako tjelesno kažnjavanje tretirati kao istu moralnu strahotu? I može li država zaštititi djecu a da sama ne postane još jedan instrument prisile?
Mungiu ne nudi utješne odgovore. Historija sugeriše da se ničija volja ne lomi lako pod tuđom. Do kraja filma pitanje koje lebdi nad Fjordom jeste ono koje je Mihai sam postavio na početku: može li čovjek koji od svog djeteta zahtijeva da prizna kada nije u pravu naučiti isto učiniti i sam?
Izvorno objavljeno za: Eye For Film
