Piše: Vesko Kadić

Zamah animacije u BiH zahvaća i Republiku Srpsku, konkretno Banja Luku, u kojoj su se desile dvije značajne manifestacije, kada je u pitanju animirani film. To su bili “Dani zagrebačke škole animiranog filma“ (20–24. lipnja 2005) i “Dani animiranog filma“ (28–31. listopada 2007).

Prva manifestacija bila je retrospektivnog karaktera čuvene zagrebačke škole animiranog filma, na kojoj su prikazana 44 djela u produkciji “Zagreb filma“, na kojoj je priređena i izložba originalnih crteža i folija. Nastavak ove manifestacije protekao je u programu u kojem je banjalučka publika mogla da vidi izbor animiranih filmova s Prvog međunarodnog festivala animiranog filma “Animateka“, koji se 2004. godine održao u Ljubljani. Ono što je posebice bilo bitno, po animirani film u BiH, bio je izbor filmova Studija animiranog filma “Pixel“ iz Sarajeva. Gost ovog dijela programa bio je Berin Tuzlić, direktor “Pixela“ i autor nekoliko relevantnih animiranih filmova.

Drugi važan događaj po bh. animaciju, desio se dvije godine kasnije, kada su bili upriličeni “Dani animiranog filma“, koji su se održavali u banjalučkom kinu Palas. Ova značajna revija, koja ima ambicije da od 2008. godine preraste u Festival animiranog filma Republike Srpske, započela je tačno na dan 28. listopada, kojeg je Međunarodno udruženje animiranog filma ASIF–a, proglasilo “Svjetskim danom animiranog filma“. Bila je to prilika da se, baš na obilježavanje značajnog dana po svjetsku animaciju, prikaže program nacionalnih animiranih škola iz Francuske, nastalih u 2005. i 2006. godini. Program je bio pod pokroviteljstvom Francuskog udruženja animiranog filma (L' Afca), koje broji oko 250 članova, među kojima su profesionalci, studenti i amateri animiranih filmova.

Banjalučka publika, koja je u priličnom broju pratila ovu reviju, imala je prilike da vidi filmove značajnih francuskih škola animacije, kao što su “Škola Emile Cohe“, “Visoka europska škola animiranog filma“, “Škola zanimanja u animiranom filmu“, “Visoka škola umjetnih zanimanja“, i mnoge druge. Prikazani filmovi rađeni su u tehnikama: crtež na papiru, 3D kompjuterska animacija, 2D kompjuterska animacija, animacija marioneta – što je bilo jako značajno za onaj dio publike, koju animacija i stručno interesira. Teme filmova, većinom, su se oslanjale na evokaciji poznatih bajki, života povijesnih ličnosti, svakodnevnih zbivanja, uobičajenih sanjarenja i sl. U okviru Dana animiranog filma prikazane su i retrospektive Vere Vlajić i Rastka Ćirića, već klasika animacije iz Srbije, kao i retrospektive “Animatika 2006“ (Ljubljana, Slovenija), “Anesi 2007“ (Međunarodni festival animiranog filma) i “NAFF 2007“ (Neum, BiH).

Za četiri dana koliko su trajali Dani animiranog filma, prikazano je oko 90 filmova, što je banjalučkoj publici široko otvorilo vidike u uvid u najnovija djela svjetske animacije, kao i one filmove nastale u davnoj prošlosti (beogradski animatori). Potpisnik ovih redova neće biti neskroman ako ustvrdi da je u okviru Dana prikazana i retrospektiva “Animacija u BiH 1961– 2007“, kojoj je bio i izbornik. Projicirano je 25 animiranih filmova, svih tehnika animacije, a retrospektiva je bila, uslovno, podijeljena na periode: pioniri animacije u BiH, prvi profesionalni animatori, sarajevska i neumska škola animacije. Sve što se nalazi pred čitateljem knjižice “Animacija u BiH“, samo je širi opis filmova autora prkazanih na banjalučkoj reviji (kino Palas 29. 10. 2007.), te ne bi imalo smisla posebice eleborirati spomenutu retrospektivu.

Jedno vrlo važno zapažanje: Da nije bilo banjalučkih dana animiranog filma, na kojima je potpisnik ovih redova bio gost, ne bi ni znao da postoji (i da je postojao!) animirani film Republike Srpske, pa je ovo izvrsna prilika da se osvrnemo i na njegove faze u razvoju, koje se mogu promatrati samo kao rijetke individualne pojave, i ništa drugo, i ništa ozbiljnije, što animirani film i u ovome bh. entiteu zaslužuje.

U više nego skromnoj produkciji animiranog filma Republike Srpske, čak za vrijeme trajanja rata u BiH, nastaje serijal jednoipominutnih edukativnih filmova (2D animacija) Azbučni video bukvar, u režiji Zorana Maslića, koji je potpisan i kao glavni animator. Sljedeći animirani film nastati će tek 2000. godine. Bio je to eksperimentalni film Bukvar, bukvica (produkcija Srna film) u režiji Milenka Jovanovića, a animaciju u 2D tehnici uradio je Predrag Milošević. Tek nakon 2005. godine, u Republici Srpskoj dolazi do kratkotrajnog pomaka u produkciji animiranog filma, zahvaljujući pojavi nekolicine mladih autora, čiji filmovi nastaju u produkciji nacionalne televizije i Akademije umjetnosti u Banja Luci.

Led je probio svojim debitantskim filmom TV Brend Ivan Aćimović, inače autor nekoliko zapaženih video spotova, kakav je, naprimjer, Priča o kralju. Drugi zapaženi animator je Ognjen Radumilo koji, pod jakim utjecajem stripa i glazbenih spotova započinje 2005. godine dugometražni animirani film, skoro preambiciozni projekat adaptacije Orvelove Životinjske farme, čiji rad, na kraju, propada zbog neregulisanih autorskih prava. Ali, ipak, iste godine završava svoj prvi autorski animirani film Dobri vitez Spasove, koji predstavlja „izvrnuti“ pogled na svijet bajki. Karakteristika Radumilove animacije je u prikazu ljudi i životinja u geometrijskim oblicima, u potpunom odsustvu karakternih crta likova.

Valja navesti i interesantan pokušaj Mladena Đukića, čiji je animirani film Ako vam trebam napravljen u kombinaciji žive slike i animacije. Film o Tesli, dvadestominutni kolektivni uradak učenika Ekonomske škole iz Banja Luke, nastao je na osnovu biografije velikog srpskog i svjetskog naučnika brojnih elektro tehničkih inovacija. Tehnički, film baš nije idealan, pa se o načinu animacije više može govoriti u okvirima skromnih pokušaja pokreta predmeta ili kamare. Da budemo malo ironični: sušta suprotnost Teslinim otkrićima. Konstatacijom da čiste animacije u animiranom ostvarenju Film o Tesli gotovo da i nema, i da sami učenici nisu imali nikakvog animacijskog iskustva – završavamo kratak pregled „razvoja“ animacije u Republici Srpskoj.

I još jedan podatak, možda veoma značajan za budućnost animacije u ovome bh. entitetu. Početkom 2007. godine dvojica studenata odsjeka grafike Akademije umjetnosti iz Banja Luke, Aleksandar Jurić i Dejan Mijatović, boravili su u Radionici animiranog filma u Neumu, gdje su tokom sedmodnevnog trajanja kampa, praktično ovladali osnovama tehnike crtane animacije, pod budnim okom iskusnih animatora iz Zagreba i Beograda. Polaznike je predvodio Goran Dujaković, direktor “Fenix centra“, inače organizator svih manifestacija vezanih za banjalučke revije animiranog filma. Stoga se, s pravom, Dujaković može smatrati novim začetnikom oživljavanja animacije u republici Srpskoj: prvo, i veoma važno, kroz pogled na ekran s koga dolaze treperave slike nacrtane rukom animatora, što je i prvi stepenik u školi zvanoj animirani film; drugo, tek poslije dolaze, moguće animirane majstorije.

EPILOG

Ovo zaključno razmišljanje pišemo pet godina nakon što je završen posljedni tekst “Animacija u BiH, 1961–2007.“, a za to vrijeme odigrali su se događaji koji su itekako mogli biti, barem, priključak prikazu radnje glavnog dijelu povijesti bh. animacije. Da li je moguće, u ovome posljednjem ulomku ove knjižice, biti toliki optimista pa se nadati da sve zabilježeno do 2007. godine, što smo nazvali moguća “povijesti bh. animacije“, nije samo “varka“, kao što su animirane sličice iluzija van konteksta realnosti? Ili, na drugoj strani, za nadati se, da bi se izbjegao pesimizam, da ponovo neće nastati neka duža stanka do pojave nekog novog bunta unutar bh. animacije. Jer, dok smo završavavali ovu knjižicu, na osnovu trenutačnog stanja s bh. animacijom, gdje je splasnuo njen najbitniji pokretač – entuzijazam, za bojati se da neke još svijetlije budućnosti na horizontu bh. animacije, ipak, nema.

Animacija jedino živi u kontinuitetu svoga razvoja, u organiziranoj produkciji, međutim, i pošto drugi rodovi unutar bh. kinematografije nemaju baš svoj kontinuirani razvoj, a ni organizovanu infrastrukturu, što svaka zdrava kinematografija treba da posjeduje, moglo bi se desiti da se navedeno stanje preslika i na bh. animirani film, čime bi dobili “dvojnika“ koji bi, nažalost, ličio na original sa svim izgledima za život “od danas do sutra“. Ne navodimo ovo iz bojazni da će nestati animirani film u BiH, ali za razliku od ostalih rodova on je i do sada bio prepušten pukom entuzijazmu pojedinca i, dok čvrsto ne bude ukotvljen, na višem nivou, kao stvarnost profesionalnog zanimanja – kada školovanje kadrovnika bude redovito; domaće radionice pretvore  se u institucije na  nivou  zajednice; festivali budu sve učinkovitiji u vidu obrazovanja ljubitelja animacije – sve dotle će bh. animirani film plivati u vodama amaterizma, gdje je ne samo pretjerana bojazan za pojavu i djelovanje diletanata, nego što će realizirani animirani filmovi imati samo lokalno značenje. A, bez izlaska u svijet, ne postoji niti jedna relevantna slika animiranog filma, pa ni bh. animacije u cjelini.

I, na kraju, potpisnik ovog ulomka izvinjava se na njegovom pesimističkom rukopisu, ali je vrijeme da se, već jednom, ukaže na nedostatke bh. animacije, koja ima itekakve perspektivne mogućnosti, s obzirom i na pojavu relevantnih strip crtača, te da, u krajnoj liniji, animacija u ovoj državi skroz ne zamre, jer bi joj u tom slučaju trebao dosta dugi vremenski period da bi se ponovo “digla iz vlastitog pepela“. A, pitanje je da li bi se i ovo posljednje desilo.

I, jedna tehnička napomena. Postoji popriličan broj animiranih filmova za koje nemamo podatke o trajanju, imenu producenta, tko je scenarist, animator ili redatelj. Šteta što navedeni podaci, kao i drugi, nisu nam bili dostupni, neki iz opravdanih razloga, što je zaista veliki nedostatak za buduće istraživače povijesti bh. animacije.

Vogošća, 15. kolovoz 2012.